Viðtal Þórdísi Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttur

Penni: Anton Haukur Þórlindsson

1. Í hvaða framhaldsskóla varst þú?

 Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi.

2. Hvað var uppáhalds fagið þitt og af hverju?

Saga, ég hugsaði ekki út í það þá en þegar ég hugsa til baka endurspeglar það eflaust áhuga minn á samfélögum, stjórnmálum, alþjóðamálum og því hvað sagan, og skilningur á henni, hefur mikil áhrif á samtímann og skilning manns á honum og hvernig hann þróast.

3. Hvað lærðir þú í framhaldsskóla sem hefur gagnast þér í þínu starfi?

Ég bý að því að hafa verið í fjölbrautarskóla úti á landi. Í slíkum skólum er þverskurður samfélagsins og nemendahópurinn fjölbreyttur, úr helstu kimum samfélagsins. Ég tók eitt ár í Vínarborg í Austurríki á vegum AFS sem var lærdómsríkasta ár menntaskólaáranna. Að vera í burtu frá fjölskyldu og vinum, læra nýtt tungumál og standa á eigin fótum. Síðan er félagslífið órjúfanlegur hluti þessara mótunarára og oft tekur maður út sinn helsta þroska í gegnum slík störf. Þess vegna var COVID tímabilið dýrkeypt þeim krökkum sem voru í menntaskóla á þeim árum, árum sem aldrei koma til baka.

4. Átt þú einhverjar fyrirmyndir í stjórnmálum? Hverjar eru þær og af hverju?

Ég hef almennt ekki hugsað um ákveðna stjórnmálamenn sem fyrirmyndir heldur frekar ákveðna eiginleika stjórnmálamanna. Ég ber sérstaka virðingu fyrir stjórnmálafólki sem sýnir hugrekki og kjark í sínum störfum. Fólki sem lyftir öðru fólki í kringum sig og kemur vel fram við fólk sem það starfar með. Kollegar sem ég starfaði með sem utanríkisráðherra voru sum algjörlega framúrskarandi, hugrakkt og óhrætt og fólk sem ég lít upp til, leita til og eru vinir mínir.

5. Hvaða ráð hefur þú handa ungu fólki sem langar að starfa við stjórnmál eða

alþjóðamál í framtíðinni?

Mitt helsta ráð er að henda sér út í djúpu laugina, berskjalda sig og taka þátt. Mæta á viðburði, taka að sér verkefni, kynnast nýju fólki og fara reglulega út fyrir þægindarammann. Það er grundvallaratriði að borgarar láti sig stjórnmál og alþjóðamál varða. Að mynda sér skoðun, lesa sér til, taka þátt og standa vörð um það sem skiptir hvert og eitt okkar mestu

máli. Það eru margar leiðir til að gera það, þátttaka í stjórnmálahreyfingum, félagslíf í menntaskóla og háskóla, mæta á viðburði, taka til máls, stofna hlaðvarp, mæta í hlaðvarp, skrifa greinar. Bjóða fram krafta sína og taka slaginn. Sá sem lætur ekki á það reyna nær ekki árangri. Að bjóða fram krafta sína og ná ekki tilætluðum árangri er ekki síður lærdómsríkt. Að lenda í mótlæti er ekki síður lærdómsríkt. Mitt ráð er að vera óhræddur, bjóða fram krafta sína og segja já þegar leitað er til manns og segja já við tækifærum. Það veit enginn allt þegar hann tekur

að sér ábyrgð. Það er hluti af lærdómnum, reynslunni og mótar mann mikið.

6. Af hverju eiga Íslendingar að láta stríðið í Úkraínu sig varða?

Sá sem æskir frelsis þarf að sýna í verki að hann eigi frelsið skilið. Þetta sagði Bjarni Benediktsson eldri fyrir áratugum síðan og kjarnar vel svarið við spurningunni. Það eru blákaldir hagsmunir Íslendinga að réttarríki þjóða sé virt og varið. Að lögsaga og landamæri séu virt. Að leikreglur þjóða þar sem fullveldi og sjálfstæði er varið og að samskipti þjóða séu ekki út frá herstyrk og stærð heldur sameiginlegu kerfi og leikreglum sem hefur tryggt meira frelsi, lífsgæði, lífskjör og frið en nokkuð annað kerfi í mannkynssögunni. Það er ekki margt svarthvítt í flóknum heimi en allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu er ansi nálægt því. Úkraína hafði tekið ákvörðun um að byggja upp samfélag á grundvelli þeirra gilda sem við tökum sem sjálfsögðum hlut. Það ógnaði rússneskum stjórnvöldum svo verulega að þeir gátu ekki unað því og ákváðu því að ráðast yfir landamæri þeirra, myrða þau, rústa innviðum þeirra og landi þeirra svo þau gætu ekki byggt upp, framleitt matvæli og verðmæti. Þeir ræna börnum þeirra með skipulögðum hætti og vilja eyða sögu þeirra og menningu. Við tökum að sjálfsögðu afstöðu í því og stöndum vörð um það kerfi, þá uppskrift, sem nú er vegið að og fá lönd hafa notið eins mikið góðs af og Ísland og Íslendingar.

7. Nú varst þú nýlega skipuð sérstakur sendifulltrúi framkvæmdarstjóra Evrópuráðsins í málum úkraínskra barna, hvað gerir þú í því hlutverki?

Hlutverkið gengur út á að vekja athygli á stöðu úkraínskra barna, þeirra sem búa við stríðsátök og hafa misst nána fjölskyldumeðlimi í Úkraínu, börnin sem búa í aðildarríkjum Evrópuráðsins og sérstaklega þeim tugþúsundum úkraínskra barna sem vitað er að hefur verið stolið og þau

flutt til Rússlands. Engin veit hvað börnin eru mörg en þau eru fleiri en rætt er um nú. Mitt hlutverk er að vekja athygli á þessum veruleika, innan Evrópuráðsríkja og vina og bandamanna og víðar. Mæta á ráðstefnur og viðburði þar sem þetta er á dagskrá og ákvarðanir mótaðar og teknar. Byggja brýr og tengja saman aðila sem geta náð árangri í verkefnum sem málstaðnum tengjast, tala fyrir pólitískum stuðningi við málstaðinn og tryggja að hann gleymist ekki. Sýna frumkvæði, tala við fjölmiðla og hugveitur. Vinna inn í Úkraínu með þeim fjölda aðila, ráðuneyta, frjálsra félagasamtaka, þingmanna og annarra sem vinna við málefni úkraínskra

barna á hverjum degi. Segja sögur þeirra og stuðla að stuðningi og skilningi á þeirri stöðu sem börnin eru í.

8. Oft er sagt að Úkraína sé mjög lík Rússlandi, að margir þar tali rússnesku

og vilji frekar tilheyra Rússlandi, en að Vesturlönd hafi unnið gegn þessu

og reynt að snúa Úkraínu gegn Rússlandi. Er eitthvað til í þessu?

Engin þjóð hefur að fúsum og frjálsum vilja viljað vera undirgefin Rússlandi eða Sovétríkjunum, þar með talið úkraínska þjóðin. Úkraínumenn, sem ýmist eru að verja landið með beinum hætti í stríðinu eða með öðrum hætti, að standa vörð um landið sitt, sögu sína og það samfélag sem þau

ætla sér að byggja upp. Í landinu er yfirgnæfandi meirihluti sem styður varnarbaráttu Úkraínu því þau vilja vera frjáls til að lifa. Þau þekkja það á eigin skinni, af eigin sögu, að valkosturinn er svo hryllilegur, vonlaus og illur að þau eru tilbúin að deyja fyrir frelsið, fyrir frelsi barna sinna og framtíðarinnar, frekar en að gefast upp og tilheyra Rússlandi sem annars flokks borgarar sem brotið er á.

9. Hvað geta íslensk ungmenni gert til að styðja við varnarbaráttu Úkraínu?

Það eru margskonar verkefni til að styðja við fjárhagslega en heima fyrir skiptir máli að halda málstaðnum á lofti, skapa umræðu hjá íslenskum ungmennum en ekki síður að sú kynslóð tali við eldri kynslóðir um hvers vegna frelsið skiptir máli. Frelsi er ekki það sama og friður og

varnarbarátta Úkraínu og fórnir þeirra er eitthvað sem ungt fólk á Íslandi vonandi skilur. Það hvað verður um sjálfstæða og fullvalda Úkraínu mun hafa raunveruleg áhrif á framtíð þessarar kynslóðar í Evrópu allri, þar með talið á Íslandi. Friðartímarnir sem við höfum lifað síðustu áratugi eru undir. Opin og sterk Evrópa er undir og þar með eru hagsmunir íslenskra ungmenna meiri en þeirra sem eldri eru.

10. Ætti Ísland að endurskoða afstöðu sína gagnvart hervæðingu?

Ég er þeirrar skoðunar að í öryggis- og varnarmálum sé mikilvægast fyrir okkur að skilgreina okkar heimavinnu og vinna hana skipulega og örugglega. Í mínum huga felst það í því að vera framúrskarandi í netvörnum, að tryggja yfirsýn og eftirlit í okkar lögsögu með viðunandi hætti, að hafa yfirsýn á öryggissvæðinu í Keflavík, að vera öflugt gistiríki fyrir okkar bandamenn, stuðla að fjárfestingu á öryggissvæðinu, auka enn frekar þátttöku okkar í starfi Atlantshafsbandalagsins, Norrænu varnarsamstarfi og Sameiginlegu viðbragðssveitarinnar undir forystu Bretlands. Leggja áherslu á öryggi og varnir á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum í samvinnu við helstu grannríki og fjölga fólki í borgaralegum verkefnum erlendis sem er bæði framlag í samstarfi og fjárfesting í mannauði og þekkingu hér heima. Allt þetta tel ég mikilvægara að tryggja umfram það að endurskoða hervæðingu á Íslandi.

11. Hvernig hafa ákvarðanir annarra ríkja – t.d. tollastríð Trump – áhrif á unga

Íslendinga?

Tollastríð Bandaríkjaforseta geta haft raunveruleg áhrif á unga Íslendinga en það fer eftir því hver þróunin verður. Þegar þetta er skrifað er 2. apríl ekki runninn upp en það verður afdrifaríkur dagur hvað tollana varðar. Hvernig Evrópa og önnur lönd bregðast við skiptir líka máli en þessi hraða þróun frá opnum alþjóðaviðskiptum í tollastríð er neikvæð fyrir yngri kynslóðina, tækifæri hennar og lífskjarasókn en við verðum einfaldlega að búa okkur undir mismunandi sviðsmyndir og eftir atvikum leita á nýja markaði, sinna okkar hagsmunagæslu, framleiða áfram og skapa framúrskarandi vörur og koma á markað.

12. Á Ísland að fjarlægja sig Bandaríkjunum og færa sig nær evrópskum

bandamönnum sínum?

Ísland á fyrst og síðast að vinna heimavinnu sína og vera verðugur bandamaður. Heimavinnan felst í því að tryggja öryggi sitt og varnir eins og við getum og í samstarfi við bandalagsþjóðir okkar. Við höfum átt gott samstarf við Bandaríkin í marga áratugi og vonandi heldur það áfram, á sviði varnarmála, viðskipta, menningar og stjórnmála. Hins vegar er Evrópa að þétta raðirnar og við eigum að vera virkir þátttakendur þar, á sömu sviðum; varnarsviðinu, viðskiptum, stjórnmálasamskiptum og menningu. Síðan mun það óhjákvæmilega fara eftir því hver þróunin

verður í Bandaríkjunum hvort samstarf okkar heldur áfram að blómstra eða ekki, við viljum áframhald góðs samstarfs á öllum sviðum en það byggir eðli máls samkvæmt á þeirri forsendu að grundvallar leikreglur séu virtar og hagsmunir liggi áfram saman líkt og þeir hafa gert frá lokum síðari heimstyrjaldar.

13. Ef Bandaríkin verja ekki Ísland gegn innrás – hver mun þá gera það?

Við erum með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin sem er í gildi og engar vísbendingar um annað en að hann haldi. Atlantshafsbandalagið er öflugasta varnarbandalag sögunnar og þar erum við stofnaðilar og virkir þátttakendur. Þar eigum við öfluga bandamenn.

14. Hvaða lönd finnst þér standa mest með Íslandi í heiminum?

NB8 samstarfið er okkur gríðarlega mikilvægt en það eru Norðurlöndin fimm og Eystrasaltsríkin þrjú. Við störfum þétt saman, erum náin og tölum almennt einni röddu og stöndum upp fyrir hvert annað. Bandaríkin hafa sannarlega verið okkar helsti bandamaður allt frá lokum síðari

heimsstyrjaldar. Vonandi getum við áfram treyst á þau. Sem betur fer eigum við góða vini og bandamenn og þurfum nú sem aldrei fyrr að sýna í verki að við séum verðugir bandamenn og vinir í raun.

15. Voru mistök að loka sendiráði Íslands í Rússlandi?

Ég trúi því að ákvörðunin um að leggja tímabundið niður starfsemi okkar í Moskvu hafi verið rétt. Rökin fyrir því að halda úti sendiráðum eru viðskiptaleg tengsl, menningarleg og stjórnmálaleg tengsl. Öll þessi tengsl eru nú í algjöru lágmarki vegna framgöngu rússneskra stjórnvalda í heiminum. Það samræmdist því ekki forgangsröðun íslensku utanríkisþjónustunnar að kosta og halda úti starfsemi í landinu. Við slitum ekki stjórnmálasambandi við Rússland né lokuðum við sendiráðinu sem þýðir að við getum hafið starfsemi að nýju ef aðstæður breytast. Samhliða þessu gátum við minnkað umsvif rússneskra stjórnvalda í Reykjavík enda ekki þörf á að hafa á þriðja tug manna í vinnu hér á landi þar sem umrædd tengsl eru öll í lágmarki. Við vorum eina líkt þenkjandi ríkið sem enga ákvörðun hafði tekið um að bregðast við svo ég tel það ekki mistök. En ákvörðunin var umdeild, eins og stórar ákvarðanir á erfiðum tímum eru oft,

og tíminn mun leiða það í ljós hvernig hún eldist. En hún var vel undirbyggð og tekin á sterkum forsendum.

16. Hafa erlend ríki gert tilraunir til að auka upplýsingaóreiðu og dreifa

falsfréttum hérlendis?

Já það má ganga út frá því að það sé reynt hér eins og allsstaðar annars staðar. Þetta er öflug leið til að hafa áhrif á stjórnmálaumræðu og samfélagið.

17. Hvernig er hægt að sporna við því?

Við þurfum að eiga upplýsta umræðu um að þetta sé reynt og stundað á Íslandi til að „bólusetja“ okkur fyrir sjúkdómnum. Við þurfum að þekkja hætturnar og aðferðirnar. Við þurfum að geta greint upplýsingar á netinu, þekkt staðreyndir frá lygum eins og kostur er. Aukið þekkingu okkar á því hvaða upplýsingum er frekar treystandi og sannreyna þær. Þetta er eilífðarverkefni og áskorun sem öll samfélög standa frammi fyrir.

18. Mörg ungmenni fá allar fréttir beint af samfélagsmiðlum, hvernig geta þau

greint falsfréttir frá raunverulegum fréttum?

Það er einfaldlega mjög vandasamt en ég held að ungmenni séu mörg betri í því en eldra fólk svo dæmi sé tekið. Við verðum að vita hvaðan upplýsingarnar koma, er heimildin áreiðanleg? Við þurfum að gera ráð fyrir því að meirihluti upplýsinga sem finna má á netinu sé hrákasmíð og/eða

ósannindi. Það er til að mynda hægt að byggja upp trúverðugan basa á X, af fólki sem má treysta og þar með upplýsingum sem það deilir, almennt en ekki blindandi. Meginstraums fjölmiðlar starfa við allt aðrar og meiri kröfur en aðgangar á samfélagsmiðlum og er því hægt að treysta með allt öðrum hætti en efni á samfélagsmiðlum, sérstaklega þegar efnið er nafnlaust. Það er gagnlegt að fylgja fólki sem hefur trúverðugleika og efni sem það deilir, það getur verið fólk sem þú ert ósammála og fólk sem þú ert ósammála. Ég myndi aldrei mæla með TikTok. Svo er ekki hægt að mæla nógu mikið með lestri bóka.

19. Hvar geta ungmenni lesið áreiðanlegar fréttir?

Hér nefni ég aftur meginstraumsfjölmiðlar með alvöru ritstjórnarstefnu, strangar kröfur og heimildarmenn. Það er hægt að nálgast vandað efni sem skrifað er um með mjög ólíkum hætti. Erlendar fréttir sérstaklega. Vönduð hlaðvörp eru sömuleiðis frábær leið til að fylgjast með og fá fréttir og umræður um þær beint í eyrun.

20. Mælirðu með einhverjum hlaðvörpum um utanríkismál?

The Rest is Politics (breska og bandaríska útgáfan), The Ezra Klein Show, hlaðvörp á vegum helstu erlendu fréttaveitna, The Foreign Desk, The Escalation podcast, hlaðvörp þar sem Timothy Snyder er gestur og svona mætti lengi telja.

21. Hvaða reikningar á samfélagsmiðlum eru með góða umfjöllun um

utanríkismál?

Mér finnst oft gott að sjá hverjir eru að fylgja ákveðnum reikningum, virt fólk úr háskólum erlendis, virtir blaðamenn o.s.frv.

22. Þurfa Íslendingar að hafa áhyggjur af því að missa frelsi sitt?

Ísland er eitt allra öruggasta land veraldar. Við erum heppin, landfræðilega og sögulega. Við erum líka sterkt samfélag, þ.e.a.s. hér ríkir meira samfélagslegt traust en víða annars staðar. Það eykur viðnámsþrótt okkar og gerir okkur betur kleift að standa saman þegar á reynir. Við eigum góða bandamenn og vera okkar í NATO eykur öryggi okkar. Íslendingar þurfa hins vegar að skilja að frelsið er ekki ókeypis, það þarf að hafa fyrir því, passa upp á það og berjast fyrir því. Við erum ekki ónæm fyrir því sem er að gerast í kringum okkur þótt við séum „fjarri vígaslóð.“ Síðan er grundvallaratriði að átta sig á því að þú tapar ekki einungis frelsinu með ófriði eða bókstaflegri árás. Sá sem passar ekki upp á frelsi sitt getur auðveldlega tapað því. Rétt eins og stjórnvöld gera best með því að skapa jarðveg fyrir sköpun veraldlegra verðmæta og treysta svo markaðnum fyrir sínu verkefni þá geta stjórnvöld aldrei gert fólk frjálst, einungis skapað fólki

jarðveg til að geta öðlast frelsi og halda í skefjum þeim öflum sem vilja takmarka það, hvort sem það er í formi utanaðkomandi ógnar, freklegra stjórnvalda eða ægivalds ofstækis eða hagsmunafla. Það er því heilbrigðismerki ef íslensk ungmenni velta fyrir sér frelsinu og hvort það er varanlegt og ókeypis eða hvort það þurfi að passa upp á það.